Kısa cevap: Evde DNA testi (doğrudan tüketiciye yönelik genetik test), hekim aracılığı olmadan alınan ve çoğunlukla tükürük ya da yanak sürüntüsüyle çalışılan bir testtir. Soy kökeni, bazı özellikler ve hastalık riski hakkında bilgi verir. MedlinePlus Genetics’e göre bu testler genellikle bilgilendirme amaçlıdır ve tanı koymak için tek başına kullanılamaz. Sağlıkla ilgili bir sonuç alınmışsa, sonucun hekim aracılığıyla yapılan bir testle doğrulanması gerekir.
Süreç şu şekilde ilerler: posta ile bir kit gelir, tükürük örneği tüpe konur ve birkaç hafta sonra rapor e-postayla iletilir. Bu işleyiş basit görünse de testin neyi gösterip neyi göstermediği, verinin sonraki akıbeti ve test firmasının kalitesi bilinmeden yapılan bir test, kişiyi yanlış kararlara yöneltebilir. Fiyatlar firmaya, test türüne ve döneme göre değiştiğinden bu yazıda rakam verilmemiştir; güncel bilgi için ilgili sayfalara başvurulabilir. Bilgilerin büyük bölümü MedlinePlus Genetics’e dayanmaktadır; kaynaklar yazının sonunda listelenmiştir.

Doğrudan tüketiciye genetik test nedir?
MedlinePlus Genetics bu testleri, doğrudan müşterilere reklamı yapılan ve satılan laboratuvar testleri olarak tanımlamaktadır. Süreç şu aşamalardan oluşur: test internetten ya da mağazadan satın alınır, yanağın içi sürtülerek ya da doğrudan tüpe tükürülerek örnek verilir, tüp firmaya postalanır ve sonuç yazılı rapor ya da güvenli bir site veya uygulama üzerinden iletilir. Hekimin ya da sağlık sigortasının onayı gerekmez. Aynı kaynak, bu sonuçlarla tıbbi tanı koymak veya sağlıkla ilgili karar almak için çoğu zaman hekim aracılığıyla ek test yapılması gerektiğini de belirtmektedir. Maliyeti genellikle sağlık sigortası karşılamaz.
Hangi test türleri var?
MedlinePlus Genetics yedi tür saymaktadır. Taşıyıcılık testleri, kistik fibrozis ya da orak hücreli anemi gibi bazı genetik durumlara taşıyıcı olunup olunmadığını araştırır. Taşıyıcı olmak hastalığa sahip olmak anlamına gelmez; ancak eş de taşıyıcıysa çocukları etkileyebilir. Hastalık riski testleri belirli hastalıklara yatkınlığı tahmin eder. Farmakogenomik testler, bazı gen farklılıklarının ilaçlara verilen yanıtı nasıl etkileyebileceğini inceler. Özellik testleri ve yaşam tarzı testleri ayrı gruplar olarak sayılır ve her ikisi de tahmine dayanır. Soy testleri atalarınızın coğrafi kökenini, akrabalık testleri ise kişiler arasındaki biyolojik ilişkiyi inceler. Baba testi bu son gruba girer ve çok spesifik bir testtir.
Bu nedenle “DNA testi” ifadesi tek başına yeterli bir tanım değildir. Satın almadan önce testin neyi ölçtüğü sorgulanmalıdır. Hiçbir genetik test tüm genetik durumları saptayamaz.
Sonuçlar ne kadar kesin?
MedlinePlus Genetics’e göre bu testler çoğu zaman yalnızca bilgi vermek üzere tasarlanır; hastalığı tanımak, önlemek ya da tedavi etmek amacıyla tasarlanmazlar. Standartları da hekim aracılığıyla yapılan klinik genetik testlerin standartlarından farklıdır. Artmış bir hastalık riski sonucu, ilgili hastalığa kesinlikle yakalanılacağı anlamına gelmez. Azalmış risk sonucu da hiçbir zaman hastalanılmayacağını göstermez. Özellik testleri dahi yanılabilir: kaynak, yanaklarında gamze bulunan bir kişiye “gamze yok” sonucunun çıkabildiği bir örnek vermektedir.
Sağlıkla ilgili bir sonuç alındığında, özellikle riskin arttığı belirtiliyorsa, genetik danışman ya da hekimle görüşülmelidir. Kaynak, beslenmede, hareket düzeninde ya da sağlığın yönetiminde büyük bir değişiklik yapılmadan önce de hekime danışılmasını önermektedir.

Gizlilik ve kalite
Genetik veri son derece kişisel bir bilgidir ve bu alanda dikkate alınması gereken birçok husus vardır. MedlinePlus Genetics şu noktaları belirtmektedir: bu alandaki firmaların ve sonucu yorumlayan üçüncü taraf hizmetlerin denetimi şu anda sınırlıdır. Firmalar, kolluk kuvvetlerine genetik bilgiyi açıklamak zorunda kalabilir. Firma el değiştirirse, kapanırsa ya da iflas ederse genetik bilgi devredilebilir ya da satılabilir. Veri tabanına yönelik bir saldırı gizliliği zedeleyebilir. Akrabalar genetik bilgiyi paylaştığından, sonuç aile bireylerini de ilgilendirebilir. Kaynak bu nedenle, satın almadan önce firmanın hizmet kalitesinin değerlendirilmesini önermektedir.
Türkiye’de de genetik veri hukuken özel nitelikli kişisel veri sayılır. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 6. maddesi genetik verileri bu gruba almaktadır. Bu tür veriler kural olarak yalnızca ilgili kişinin açık rızasıyla ya da kanunda sayılan istisnalarla işlenebilir. Bu nedenle firmanın veriyi nerede, ne kadar süre sakladığı ve kimlerle paylaştığı ayrıca sorulmalıdır. Güncel metin KVKK’nın özel nitelikli veriler sayfasından doğrulanabilir.
Test firmasına yöneltilmesi gereken sorular şunlardır:
- Örneği hangi laboratuvar analiz etmektedir ve laboratuvar hangi kalite belgesine ya da akreditasyona sahiptir?
- Veriler nerede, ne kadar süre saklanmakta ve üçüncü kişilerle paylaşılmakta mıdır?
- Örneğin ve verinin silinmesi talep edilebilir mi?
- Sonuç bir hekim ya da genetik danışmanla görüşülebilir mi?
Fiyatı ne belirler?
Fiyatı test türü, taranan gen sayısı, laboratuvarın yöntemi, rapor ve danışmanlık hizmetleri ile teslim süresi belirler. En düşük fiyata göre seçim yapmak yanıltıcı olabilir; çünkü testin neyi ölçtüğü ve nasıl yorumlandığı, fiyat kadar belirleyicidir. Güncel bilgi için DNA test kiti fiyatları ve DNA test kiti sayfaları incelenebilir.
Laboratuvar tarafında genetik test
Genetik analiz için DNA örneğinin hazırlanması ve ölçülmesi özel altyapı gerektirir. Laboratuvarlar örnek hazırlama kitlerini, analizörleri ve kalite sistemini birlikte planlar. Bu alandaki ürünler için Roche DNA numune hazırlama kiti ve Thermo Fisher genetik analizör sayfaları incelenebilir.
Satın almadan önce kendinize sorun
- Amaç nedir? Soy, sağlık riski, akrabalık ya da ilaç yanıtı. Her amaç için farklı bir test gerekir.
- Sonucun etkisiyle başa çıkılabilir mi? Bazı sağlık sonuçları beklenmedik ve kaygı verici olabilir.
- Aile bireylerini de ilgilendiriyor mu? Genetik bilgi akrabalarla ortak olduğundan sonuç onları da ilgilendirebilir.
- Sonrasında kiminle görüşülecek? Raporu yorumlayacak bir hekim ya da genetik danışman bulunmalıdır.
Sonuç geldikten sonra
Sağlıkla ilgili bir sonuç alındığında, tedaviye ya da yaşam tarzına dair karar kişinin kendisi tarafından verilmemelidir. Rapor hekime ya da genetik danışmana götürülmelidir. Gerekirse sonuç, hekim aracılığıyla yapılan bir testle doğrulanır. MedlinePlus Genetics de bu testlerin sonuçlarının genellikle ek testle doğrulanması gerektiğini belirtmektedir.
Akrabalık (baba testi) için dikkat edilecekler
- Örnek alma sürecinde kimlik doğrulaması yapılıp yapılmadığı ve örneğin zincir kaydının tutulup tutulmadığı sorulmalıdır. Resmî ya da hukuki kullanım için aranan koşullar farklıdır.
- Rızası olmayan bir kişiden örnek almak hukuki ve etik sorun doğurabilir.
- Raporun kime, nasıl teslim edileceği baştan netleştirilmelidir.
Gizlilik için pratik adımlar
- Gizlilik politikası okunmalıdır. Verinin araştırmada kullanımı ve üçüncü taraflarla paylaşımı özellikle incelenmelidir.
- Veri ve örnek silme talebinin nasıl yapıldığı öğrenilmelidir.
- Gereksiz kişisel bilgi verilmemelidir.
- Rapor güvenli bir yerde saklanmalıdır.
Sık sorulan sorular
DNA testi tanı koyar mı?
MedlinePlus Genetics’e göre bu testler genellikle bilgilendirme amaçlıdır ve tanı koymak için tasarlanmamıştır. Sağlıkla ilgili sonuçlar, hekim aracılığıyla yapılan bir testle doğrulanmalıdır.
Evde DNA testi güvenilir midir?
Güvenilirlik, testin türüne ve firmanın kalitesine bağlıdır. Bu alandaki denetim sınırlı olduğundan, satın almadan önce laboratuvarın kalite bilgisi ve veri politikası sorgulanmalıdır.
Sonuç “risk var” çıktığında hastalık söz konusu mudur?
Hayır. Artmış risk, hastalığa kesinlikle yakalanılacağı anlamına gelmez. Bir hekim ya da genetik danışmanla görüşülmelidir.
Veriler kimlerle paylaşılır?
Paylaşım firmaya göre değişir. MedlinePlus Genetics, firmaların kolluk kuvvetlerine bilgi vermeye zorunlu tutulabildiğini ve firma el değiştirirse genetik bilginin devredilebildiğini belirtmektedir. Gizlilik politikası okunmalıdır.
Kaynaklar
- MedlinePlus Genetics, “What is direct-to-consumer genetic testing?”: medlineplus.gov/genetics/understanding/dtcgenetictesting/directtoconsumer
- MedlinePlus Genetics, “What are the pros and cons of direct-to-consumer genetic testing?”: medlineplus.gov/genetics/understanding/dtcgenetictesting/dtcrisksbenefits
- MedlinePlus Genetics, “What do the results of direct-to-consumer genetic testing mean?”: medlineplus.gov/genetics/understanding/dtcgenetictesting/dtcresults
- MedlinePlus Genetics, “What kinds of direct-to-consumer genetic tests are available?”: medlineplus.gov/genetics/understanding/dtcgenetictesting/dtctesttypes
- KVKK, “Özel Nitelikli Kişisel Verilerin İşlenme Şartları”: kvkk.gov.tr/Icerik/8364